आलु खेति
gmpc
यो आलु खेति १८ वर्ष पुरा भएका जो सुकैले पढ्नसक्नुहुन्छ.
नेपालमा वार्षिक आलु उत्पादन लगभग ३३ लाख मेट्रिक टन भन्दा बढी छ र देशका ४०% भन्दा बढी किसानहरूले आलु खेती गर्छन्।
आलु नेपालको पहाडी तथा हाइल्याण्ड क्षेत्रको मुख्य नगदे बाली हो; चिसो जलवायुमा धान र मकैभन्दा बढी उत्पादन दिन्छ।
औसत उत्पादकत्व लगभग १०–१७ टन/हे छ, जुन सम्भावित उत्पादकत्वभन्दा धेरै तल छ (अझ बढाउन सकिने ठाउँ ठूलो छ)।
cipotato
उपयुक्त जलवायु: दिउँसो १८–२५°C, राती १५–२०°C वरपर, अधिक चिसो हुँदा राम्रो, अत्यधिक गर्मी हानिकारक।
agrisujan.wordpress
उपयुक्त माटो: राम्रो निकास भएको, ढिसो–माटो वा दोमट माटो, pH ५.२–६.५ वरपर उत्तम।
उपयुक्त समय:
पहाड: मंसिर–पुस
तराई/उपत्यका: कार्तिक–मंसिर (शरदीय), माघ–फागुन (वसन्तीय)
मुख्य किस्महरू: कुफ्री ज्योती, डिजरे, कार्डिनल, खुमल सेतो-१, खुमल रातो-२, जनकदेव, लोकताप्रिय, खुमल उज्ज्वल, IPY-8, खुमल लक्ष्मी आदि।
agrisujan.wordpress
+1
जरिएको बीउ वीरुवा र रोगकीरा व्यवस्थापन (विशेषगरी ढुसे रोग) मिलाउँदा उत्पादन धेरै बढ्न सक्छ।
cipotato
+1
तल विस्तारमा, चरण-चरण जानकारी दिइएको छ।
१. नेपालमा आलु खेतीको महत्त्व र स्थिति
१.१ आर्थिक र खाद्य सुरक्षामा महत्त्व
आलु नेपालको एउटा प्रमुख खाद्य बाली र नगदे बाली हो।
राष्ट्रिय उत्पादन लगभग ३.३ मिलियन मेट्रिक टन भन्दा बढी छ र देशका ४०% भन्दा बढी किसानहरूले आलु खेती गर्छन्।
प्रति व्यक्ति वार्षिक औसत आलु खपत लगभग ८८–९० किग्रा छ, र माग दिनप्रतिदिन बढ्दै गइरहेको छ।
सरकारले “Highland Potato” लाई प्राथमिकतापूर्व बालीको रूपमा लिएको छ; पहाडी क्षेत्रमा यो धान/मकैभन्दा बढी उत्पादक छ र किसानको आम्दानीको मुख्य स्रोत हो।
cipotato
१.२ क्षेत्रफल, उत्पादन र उत्पादकत्व
पुरानो तथ्याङ्कअनुसार २०१७ सम्म आलु लगभग १.८५ लाख हेक्टरमा खेती गरिएको थियो, औसत उत्पादकत्व १३.९ टन/हे थियो।
media.neliti
हालको दक्षता १०–१७ टन/हे वरपर छ, जुन अन्तर्राष्ट्रिय स्तर र सम्भावित क्षमताभन्दा तल छ – यसको अर्थ सुधार गर्न धेरै स्थान छ।
cipotato
१.३ नेपालमा आलु खेतीको मुख्य क्षेत्रहरू
पहाडी मध्यवर्ती तथा उच्च भागहरू: जुम्ला, मुस्ताङ, डोल्पा, रुकुम, सल्यान, दैलेख, अछाम, कालिकोट आदि – हाइल्याण्ड आलुका लागि प्रसिद्ध।
पहाडी उपत्यका र मध्य पहाड: काठमाडौं उपत्यका, भक्तपुर, ललितपुर, काभ्रे, धादिङ, नुवाकोट, सिन्धुपाल्चोक, लमजुङ, कास्की, स्याङ्जा, तनहुँ, पर्वत आदि।
तराई र भित्री मधेश: चितवन, नवलपरासी (पूर्व/पश्चिम), रौतहट, बारा, पर्सा, सर्लाही, महोत्तरी, सुनसरी, मोरङ आदिमा शरदीय र वसन्तीय आलु खेती फस्टले गरिन्छ।
आलुका लागि उपयुक्त भएको ठाउँमा सरकारले “Super Zone” र “Zone” तथा ब्लकहरू विकास गरेको छ; PMAMP अन्तर्गत आलु भ्यालु चेन विकास कार्यक्रम चलिरहेको छ।
pmamp.gov
२. जलवायु र माटोको आवश्यकता
२.१ जलवायु
आलु चिसो हावापानीमा राम्रो हुन्छ; “Cool season crop” हो।
agrisujan.wordpress
अङ्कुरणका लागि ८°C वरपर उपयुक्त, बढ्दो अवस्थामा:
दिउँसो तापक्रम: १८–२५°C
राती तापक्रम: १५–२०°C उत्तम हुन्छ।
तापक्रम ३०°C माथि गएमा बोट छिटो बुढ्यौली हुन्छ, गान्टामा कम आलु लाग्छ र रोगकीराको समस्या बढ्छ।
चर्को जमिन र हिउँदे ऋतुमा बादली/ओसिलो मौसम भएमा ढुसे रोगको जोखिम बढी हुन्छ।
cabidigitallibrary
२.२ माटो
राम्रो जल निकास भएको: ढिसो–माटो वा दोमट माटो उत्तम।
भारी दोमट माटोमा खुला वा अल्पावधि मात्र उपयुक्त, निकास राम्रो नभएमा गान्टा दुर्गन्ध हुन सक्छ।
माटोको pH: ५.२–६.५ (हल्का अम्लीय) उत्तम; अत्यधिक अम्लीय वा क्षारीय माटोमा उत्पादन घट्छ।
माटोमा जैविक पदार्थ (गोबर/कम्पोस्ट) बढी भएमा आलुको गुणस्तर, आकार र भण्डारण क्षमता राम्रो हुन्छ।
३. मुख्य आलु किस्महरू (नेपालमा प्रचलित)
नेपालमा धेरै किस्महरू छन्, केही प्रमुख तल दिइएका छन्:
agrisujan.wordpress
+2
कुफ्री ज्योती (Kufri Jyoti):
स्वाद: राम्रो
ढुसे रोगप्रति तुलनात्मक रूपमा सहनशील
पहाड र तराई दुवैमा उपयुक्त
डिजरे (Desiree):
छाला रातो, मासु पहेँलो
बजारमा माग बढी
भुटान/फ्राइसका लागि पनि उपयुक्त
कार्डिनल (Cardinal):
ठूलो आकारका गान्टा, उत्पादन राम्रो
पहाडी क्षेत्रमा लोकप्रिय
खुमल सेतो-१ (Khumal Seto-1):
राम्रो उत्पादन, स्वाद असल
खानाका लागि र बजार माग राम्रो
खुमल रातो-२ (Khumal Rato-2):
छाला रातो, बजारमा मनपर्ने
जनकदेव (Janakdev):
विभिन्न परीक्षणहरूमा राम्रो उत्पादन देखाएको
distantreader
खुमल उज्ज्वल (Khumal Ujjwol):
नयाँ किस्म, उत्पादन क्षमता राम्रो
distantreader
IPY-8 र खुमल लक्ष्मी (Khumal Laxmi):
हालै जारी गरिएका उन्नत किस्महरू; ढुसे रोगप्रति मध्यम प्रतिरोधी, उत्पादन र आम्दानी राम्रो
horticulturenepal
स्थानीय किस्महरू:
काठमाडौं लोकल, बाजङ, बाजुरा, जुम्ला आदिका स्थानीय आलुहरू; स्वाद र भण्डारण क्षमता राम्रो हुन सक्छ, तर उत्पादन र रोग प्रतिरोध कम हुन सक्छ।
४. आलु खेतीको कालक्रम (Season calendar)
2079 Kartik
Land preparation &manuring(Terai/Inner Teraiautumn)
2079 Mangsir
Seed tuber planting(Terai autumn; Hillswinter)
2079 Poush
Early weeding,earthing-up in earlyplanted fields
2080 Magh
Spring plantingbegins in warmareas (Terai)
2080 Falgun
Late winter/earlyspring care –irrigation, weeding
2080 Chaitra
Late blight watch inhumid season;fungicide if needed
2080 Baisakh
Matureautumn/spring cropsstart foliage drying
2080 Jestha
Harvest and grading;storage preparation
Nepal Potato Cultivation Calendar (General)
(यो सामान्य समयरेखा मात्र हो; वास्तविक समय क्षेत्र र जलवायुअनुसार फरक हुन सक्छ।)
५. खेत तयारी, बीउ वीरुवा र रोपाई
५.१ खेत तयारी
हलो जोत्दा २–३ पटक गहिरो जोत्ने (२०–२५ सेमी गहिराई)
ढुङ्गा, गोबर, घाँस आदि हटाएर माटो राम्रोसँग चहिएको दरणा बनाउने।
जेठ–असारमा गहिरो जोतेरा हिउँदमा ओसीलो
नेपालमा वार्षिक आलु उत्पादन लगभग ३३ लाख मेट्रिक टन भन्दा बढी छ र देशका ४०% भन्दा बढी किसानहरूले आलु खेती गर्छन्।
आलु नेपालको पहाडी तथा हाइल्याण्ड क्षेत्रको मुख्य नगदे बाली हो; चिसो जलवायुमा धान र मकैभन्दा बढी उत्पादन दिन्छ।
औसत उत्पादकत्व लगभग १०–१७ टन/हे छ, जुन सम्भावित उत्पादकत्वभन्दा धेरै तल छ (अझ बढाउन सकिने ठाउँ ठूलो छ)।
cipotato
उपयुक्त जलवायु: दिउँसो १८–२५°C, राती १५–२०°C वरपर, अधिक चिसो हुँदा राम्रो, अत्यधिक गर्मी हानिकारक।
agrisujan.wordpress
उपयुक्त माटो: राम्रो निकास भएको, ढिसो–माटो वा दोमट माटो, pH ५.२–६.५ वरपर उत्तम।
उपयुक्त समय:
पहाड: मंसिर–पुस
तराई/उपत्यका: कार्तिक–मंसिर (शरदीय), माघ–फागुन (वसन्तीय)
मुख्य किस्महरू: कुफ्री ज्योती, डिजरे, कार्डिनल, खुमल सेतो-१, खुमल रातो-२, जनकदेव, लोकताप्रिय, खुमल उज्ज्वल, IPY-8, खुमल लक्ष्मी आदि।
agrisujan.wordpress
+1
जरिएको बीउ वीरुवा र रोगकीरा व्यवस्थापन (विशेषगरी ढुसे रोग) मिलाउँदा उत्पादन धेरै बढ्न सक्छ।
cipotato
+1
तल विस्तारमा, चरण-चरण जानकारी दिइएको छ।
१. नेपालमा आलु खेतीको महत्त्व र स्थिति
१.१ आर्थिक र खाद्य सुरक्षामा महत्त्व
आलु नेपालको एउटा प्रमुख खाद्य बाली र नगदे बाली हो।
राष्ट्रिय उत्पादन लगभग ३.३ मिलियन मेट्रिक टन भन्दा बढी छ र देशका ४०% भन्दा बढी किसानहरूले आलु खेती गर्छन्।
प्रति व्यक्ति वार्षिक औसत आलु खपत लगभग ८८–९० किग्रा छ, र माग दिनप्रतिदिन बढ्दै गइरहेको छ।
सरकारले “Highland Potato” लाई प्राथमिकतापूर्व बालीको रूपमा लिएको छ; पहाडी क्षेत्रमा यो धान/मकैभन्दा बढी उत्पादक छ र किसानको आम्दानीको मुख्य स्रोत हो।
cipotato
१.२ क्षेत्रफल, उत्पादन र उत्पादकत्व
पुरानो तथ्याङ्कअनुसार २०१७ सम्म आलु लगभग १.८५ लाख हेक्टरमा खेती गरिएको थियो, औसत उत्पादकत्व १३.९ टन/हे थियो।
media.neliti
हालको दक्षता १०–१७ टन/हे वरपर छ, जुन अन्तर्राष्ट्रिय स्तर र सम्भावित क्षमताभन्दा तल छ – यसको अर्थ सुधार गर्न धेरै स्थान छ।
cipotato
१.३ नेपालमा आलु खेतीको मुख्य क्षेत्रहरू
पहाडी मध्यवर्ती तथा उच्च भागहरू: जुम्ला, मुस्ताङ, डोल्पा, रुकुम, सल्यान, दैलेख, अछाम, कालिकोट आदि – हाइल्याण्ड आलुका लागि प्रसिद्ध।
पहाडी उपत्यका र मध्य पहाड: काठमाडौं उपत्यका, भक्तपुर, ललितपुर, काभ्रे, धादिङ, नुवाकोट, सिन्धुपाल्चोक, लमजुङ, कास्की, स्याङ्जा, तनहुँ, पर्वत आदि।
तराई र भित्री मधेश: चितवन, नवलपरासी (पूर्व/पश्चिम), रौतहट, बारा, पर्सा, सर्लाही, महोत्तरी, सुनसरी, मोरङ आदिमा शरदीय र वसन्तीय आलु खेती फस्टले गरिन्छ।
आलुका लागि उपयुक्त भएको ठाउँमा सरकारले “Super Zone” र “Zone” तथा ब्लकहरू विकास गरेको छ; PMAMP अन्तर्गत आलु भ्यालु चेन विकास कार्यक्रम चलिरहेको छ।
pmamp.gov
२. जलवायु र माटोको आवश्यकता
२.१ जलवायु
आलु चिसो हावापानीमा राम्रो हुन्छ; “Cool season crop” हो।
agrisujan.wordpress
अङ्कुरणका लागि ८°C वरपर उपयुक्त, बढ्दो अवस्थामा:
दिउँसो तापक्रम: १८–२५°C
राती तापक्रम: १५–२०°C उत्तम हुन्छ।
तापक्रम ३०°C माथि गएमा बोट छिटो बुढ्यौली हुन्छ, गान्टामा कम आलु लाग्छ र रोगकीराको समस्या बढ्छ।
चर्को जमिन र हिउँदे ऋतुमा बादली/ओसिलो मौसम भएमा ढुसे रोगको जोखिम बढी हुन्छ।
cabidigitallibrary
२.२ माटो
राम्रो जल निकास भएको: ढिसो–माटो वा दोमट माटो उत्तम।
भारी दोमट माटोमा खुला वा अल्पावधि मात्र उपयुक्त, निकास राम्रो नभएमा गान्टा दुर्गन्ध हुन सक्छ।
माटोको pH: ५.२–६.५ (हल्का अम्लीय) उत्तम; अत्यधिक अम्लीय वा क्षारीय माटोमा उत्पादन घट्छ।
माटोमा जैविक पदार्थ (गोबर/कम्पोस्ट) बढी भएमा आलुको गुणस्तर, आकार र भण्डारण क्षमता राम्रो हुन्छ।
३. मुख्य आलु किस्महरू (नेपालमा प्रचलित)
नेपालमा धेरै किस्महरू छन्, केही प्रमुख तल दिइएका छन्:
agrisujan.wordpress
+2
कुफ्री ज्योती (Kufri Jyoti):
स्वाद: राम्रो
ढुसे रोगप्रति तुलनात्मक रूपमा सहनशील
पहाड र तराई दुवैमा उपयुक्त
डिजरे (Desiree):
छाला रातो, मासु पहेँलो
बजारमा माग बढी
भुटान/फ्राइसका लागि पनि उपयुक्त
कार्डिनल (Cardinal):
ठूलो आकारका गान्टा, उत्पादन राम्रो
पहाडी क्षेत्रमा लोकप्रिय
खुमल सेतो-१ (Khumal Seto-1):
राम्रो उत्पादन, स्वाद असल
खानाका लागि र बजार माग राम्रो
खुमल रातो-२ (Khumal Rato-2):
छाला रातो, बजारमा मनपर्ने
जनकदेव (Janakdev):
विभिन्न परीक्षणहरूमा राम्रो उत्पादन देखाएको
distantreader
खुमल उज्ज्वल (Khumal Ujjwol):
नयाँ किस्म, उत्पादन क्षमता राम्रो
distantreader
IPY-8 र खुमल लक्ष्मी (Khumal Laxmi):
हालै जारी गरिएका उन्नत किस्महरू; ढुसे रोगप्रति मध्यम प्रतिरोधी, उत्पादन र आम्दानी राम्रो
horticulturenepal
स्थानीय किस्महरू:
काठमाडौं लोकल, बाजङ, बाजुरा, जुम्ला आदिका स्थानीय आलुहरू; स्वाद र भण्डारण क्षमता राम्रो हुन सक्छ, तर उत्पादन र रोग प्रतिरोध कम हुन सक्छ।
४. आलु खेतीको कालक्रम (Season calendar)
2079 Kartik
Land preparation &manuring(Terai/Inner Teraiautumn)
2079 Mangsir
Seed tuber planting(Terai autumn; Hillswinter)
2079 Poush
Early weeding,earthing-up in earlyplanted fields
2080 Magh
Spring plantingbegins in warmareas (Terai)
2080 Falgun
Late winter/earlyspring care –irrigation, weeding
2080 Chaitra
Late blight watch inhumid season;fungicide if needed
2080 Baisakh
Matureautumn/spring cropsstart foliage drying
2080 Jestha
Harvest and grading;storage preparation
Nepal Potato Cultivation Calendar (General)
(यो सामान्य समयरेखा मात्र हो; वास्तविक समय क्षेत्र र जलवायुअनुसार फरक हुन सक्छ।)
५. खेत तयारी, बीउ वीरुवा र रोपाई
५.१ खेत तयारी
हलो जोत्दा २–३ पटक गहिरो जोत्ने (२०–२५ सेमी गहिराई)
ढुङ्गा, गोबर, घाँस आदि हटाएर माटो राम्रोसँग चहिएको दरणा बनाउने।
जेठ–असारमा गहिरो जोतेरा हिउँदमा ओसीलो